هگمتانه، گروه مدیریت شهری: شهرداری همدان با سابقه فعالیت در حوزه تاب‌آوری شهری، آموزش و سازماندهی محلات، پایش مخاطرات طبیعی و توسعه زیرساخت‌های مدیریت بحران، امروز نیز متناسب با شرایط جامعه، تقویت آمادگی شهر و استمرار خدمت‌رسانی به شهروندان را دنبال می‌کند.
به گزارش هگمتانه، تاب‌آوری شهری مفهومی فراتر از مدیریت حوادث و امدادرسانی پس از وقوع بحران است؛ شهری تاب‌آور است که پیش از مواجهه با مخاطرات، خطرها را شناسایی کند، زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های خود را برای مقابله با شرایط اضطراری آماده سازد و با مشارکت شهروندان، خسارات احتمالی را به حداقل برساند.
در همین چارچوب، شهرداری همدان طی سال‌های گذشته مجموعه‌ای از برنامه‌ها و اقدامات را در حوزه تاب‌آوری شهری دنبال کرده و امروز نیز با توجه به شرایط جامعه، این رویکرد را در قالب آموزش، آمادگی عملیاتی، مدیریت محله‌محور و استمرار خدمات شهری توسعه می‌دهد.
مروری بر سوابق مدیریت شهری همدان نشان می‌دهد توجه به تاب‌آوری، موضوعی تازه و محدود به شرایط کنونی نیست. استقرار دبیرخانه کشوری شهرهای تاب‌آور در همدان، پیگیری و معرفی مدل تاب‌آوری این شهر در مجامع تخصصی بین‌المللی و اجرای برنامه‌های تاب‌آوری اجتماعی در محلات، بخشی از اقداماتی است که در سال‌های گذشته در این حوزه انجام شده است.
شهرداری همدان در زمینه افزایش تاب‌آوری شهری، اقداماتی از جمله استقرار دبیرخانه کشوری تاب‌آوری در همدان، معرفی مدل تاب‌آوری شهر و اجرای طرح تاب‌آوری اجتماعی محلات با مشارکت بسیج مهندسین و سایر نهادهای محلی را در کارنامه خود داشته است. این سوابق، نشان‌دهنده توجه مدیریت شهری به ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت و ایجاد ظرفیت‌های پایدار برای مواجهه با بحران‌هاست.
همدان؛ میزبان دبیرخانه کشوری شهرهای تاب‌آور
یکی از مهم‌ترین اقدامات شهرداری همدان در این زمینه، پیگیری استقرار دبیرخانه کشوری شهرهای تاب‌آور در این شهر بود؛ اقدامی که زمینه‌ای برای انتقال تجربیات، تبادل دانش تخصصی و گسترش برنامه‌های مرتبط با کاهش خطرپذیری و افزایش آمادگی شهرها فراهم کرد.
در این رویکرد، تاب‌آوری صرفاً به معنای برخورداری از تجهیزات و امکانات امدادی نیست، بلکه توانایی شهر در شناسایی آسیب‌پذیری‌ها، سازماندهی ظرفیت‌های انسانی، حفظ خدمات ضروری و بازگشت سریع‌تر به شرایط عادی نیز مورد توجه قرار دارد.
معرفی و مستندسازی مدل تاب‌آوری همدان در مجامع تخصصی بین‌المللی نیز از دیگر محورهای این فعالیت‌ها بوده است. در گزارش عملکرد منتشرشده شهرداری، به پذیرش و معرفی این مدل از سوی مجمع جهانی ریسک و سازمان ملل اشاره شده است؛ موضوعی که ظرفیت همدان را برای انتقال تجربیات مدیریت بحران و تاب‌آوری شهری به دیگر شهرها مطرح می‌کند.
از آمادگی محلات تا مشارکت شهروندان
یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری شهری، تقویت توان محلات و افزایش مشارکت شهروندان در مدیریت شرایط اضطراری است. شهرداری همدان در سال‌های گذشته با اجرای طرح‌های اجتماعی و محله‌محور تلاش کرده است ظرفیت‌های مردمی را در کنار امکانات و توان تخصصی مدیریت شهری قرار دهد.
در ادامه این رویکرد، طرح مدیریت محله‌محور و سازماندهی ظرفیت‌های محلی با جدیت بیشتری دنبال شده است. بر اساس اعلام شهردار همدان، 74 محله شهر برای مدیریت بحران شناسایی و سازماندهی شده‌اند و در این برنامه، ظرفیت‌هایی همچون مساجد، پایگاه‌های بسیج، شهرداران نواحی و نیروهای متخصص محلی مورد توجه قرار گرفته است.
شناسایی ظرفیت‌های محلات در زمینه تأمین آب، غذا، انرژی، ارتباطات، سلامت و اسکان نیز از جمله بخش‌های این برنامه است تا در صورت بروز حادثه، امکان استفاده سریع از توان موجود در سطح محلات فراهم باشد. این رویکرد در کنار آموزش‌های شهروندی و فعالیت همیاران محلات، به دنبال افزایش خوداتکایی و آمادگی اجتماعی است.
پیشگیری از مخاطرات؛ از پایش مسیل‌ها تا مانورهای عملیاتی
در حوزه پیشگیری و کاهش خطر بلایا نیز شهرداری همدان مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی را دنبال کرده است. پایش وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌های شهری، شناسایی نقاط مستعد آب‌گرفتگی، بررسی مسیرهای عبور جریان آب و به‌روزرسانی نقشه‌های مخاطرات از جمله این فعالیت‌هاست.
بر اساس گزارش رئیس اداره مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان، وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌های اصلی شهر از جمله دره مرادبیگ، دیوین، عباس‌آباد، خضر، حاج شمسعلی و اتحاد بررسی شده و گزارش‌های میدانی و تصویری از وضعیت آنها تهیه شده است.
همچنین مطالعات تکمیلی طرح جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی، به‌ویژه در محدوده‌های علی‌آباد و دره مرادبیگ، پیگیری شده و نقاط دارای آب‌گرفتگی جزئی و عمده برای اولویت‌بندی اقدامات اصلاحی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نقشه‌برداری از محل عبور تأسیسات شهری از رودخانه‌ها و مسیل‌ها در محدوده‌ای به طول حدود هفت کیلومتر نیز از دیگر اقدامات این حوزه بوده است.
در کنار اقدامات مطالعاتی، آموزش‌های تخصصی و تمرین‌های عملیاتی نیز جایگاه مهمی در برنامه‌های مدیریت بحران شهرداری دارد. برگزاری دوره‌های مرتبط با آواربرداری در شرایط سخت و جنگی، مدیریت نیروهای داوطلب، ایمنی شهروندی و اصول برنامه‌ریزی در سوانح، همچنین برگزاری مانور خوداتکایی محلات، مانور آواربرداری در شرایط جنگی و ترکیبی و مانور ملی زلزله شهر همدان، بخشی از این فعالیت‌هاست.
توسعه سامانه اطلاع‌رسانی برخط، پورتال هشدار سریع مدیریت بحران و سامانه پایش تصویری زنده برای رصد مناطق بحرانی و کمک به تصمیم‌گیری در مرکز فرماندهی مدیریت بحران نیز از دیگر اقداماتی است که با هدف افزایش سرعت و دقت واکنش در شرایط اضطراری دنبال شده است.
خدمت‌رسانی در شرایط امروز؛ از امدادرسانی تا حمایت از شهروندان آسیب‌دیده
تجربه بحران‌های اخیر، به‌ویژه حوادث ناشی از جنگ تحمیلی سوم، فرصتی برای به‌کارگیری ظرفیت‌های ایجادشده و سنجش آمادگی مجموعه مدیریت شهری بود. در این شرایط، شهرداری همدان علاوه بر انجام وظایف تخصصی خود در حوزه خدمات شهری، آتش‌نشانی و مدیریت بحران، برای رسیدگی به مشکلات شهروندان آسیب‌دیده نیز وارد عمل شد.
در جریان این حوادث، نیروهای آتش‌نشانی و خدمات ایمنی در عملیات امداد و نجات مشارکت داشتند و نیروهای خدمات شهری و مدیریت پسماند نیز پاک‌سازی محل حادثه، جمع‌آوری آوار و بازگشایی معابر را بر عهده گرفتند. استقرار یک دستگاه اتوبوس شهرداری در محل حادثه برای حضور میدانی مسؤولان، ثبت خسارات و پیگیری درخواست‌های شهروندان نیز از اقدامات انجام‌شده بود.
همچنین ارزیابی اولیه ایمنی ساختمان‌های آسیب‌دیده با همکاری نیروهای متخصص، پیگیری نصب شیشه‌های شکسته منازل و حمایت‌های اولیه از خانواده‌های آسیب‌دیده در دستور کار قرار گرفت.
بر اساس گزارش اداره مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان، در جریان این عملیات‌ها 25 نفر نجات یافتند و در گزارش عملکرد آتش‌نشانی و خدمات ایمنی نیز 13 مورد اعزام عملیاتی، پنج عملیات موفق نجات، 13 عملیات موفق مهار آتش و 21 مأموریت ایمنی ثبت شده است. همچنین حدود 350 مترمکعب آوار و نخاله از محل حوادث جمع‌آوری شد.
این اقدامات نشان می‌دهد مدیریت بحران در شرایط امروز، تنها به عملیات امدادی محدود نمانده و حمایت از شهروندان، بازگرداندن شرایط ایمن به محیط زندگی و تسهیل بازگشت زندگی روزمره نیز در دستور کار قرار گرفته است.
آموزش رسانه‌ها؛ حلقه تکمیلی زنجیره تاب‌آوری
در ادامه همین رویکرد، شهرداری همدان دوره آموزشی اطلاع‌رسانی در بحران را با حضور اعضای روابط عمومی‌های شهرداری و فعالان رسانه‌ای در تالار جلسات اداره مدیریت بحران و پدافند غیرعامل برگزار کرد.
این دوره با تدریس محمد سلطانی‌فر، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران و از استادان حوزه ارتباطات و رسانه، با هدف ارتقای دانش و مهارت فعالان رسانه‌ای در اطلاع‌رسانی صحیح، سریع و مسؤولانه در شرایط بحرانی برگزار شد.
در این برنامه بر ضرورت برنامه‌ریزی رسانه‌ای پیش از وقوع حادثه، تشکیل اتاق بحران رسانه‌ای، تدوین پیوست رسانه‌ای، برگزاری مانورهای اطلاع‌رسانی و ایجاد شبکه ارتباطی میان خبرنگاران، روابط عمومی‌ها و دستگاه‌های مسؤول تأکید شد.
همچنین مقابله با شایعات و اخبار جعلی، راستی‌آزمایی اطلاعات، جلوگیری از شکل‌گیری خلأ خبری و تقویت اعتماد عمومی از دیگر محورهای مورد بحث در این دوره بود.
رئیس اداره مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری همدان نیز با تأکید بر اینکه رسانه‌ها در شرایط بحرانی تنها انتقال‌دهنده خبر نیستند، ارتقای توان اطلاع‌رسانی و ایجاد درک مشترک میان خبرنگاران، روابط عمومی‌ها و مدیران بحران را از ضرورت‌های مدیریت صحیح حوادث دانست.
این آموزش را می‌توان بخشی از نگاه جامع به تاب‌آوری شهری دانست؛ چراکه در شرایط بحرانی، علاوه بر آمادگی تجهیزات و نیروهای عملیاتی، دسترسی شهروندان به اطلاعات معتبر و به‌موقع نیز در کاهش اضطراب، مدیریت افکار عمومی و جلوگیری از تشدید پیامدهای حادثه نقش دارد.
تاب‌آوری؛ مسیری مستمر در مدیریت شهری
مجموعه اقدامات شهرداری همدان در سال‌های گذشته و فعالیت‌های جاری این مجموعه نشان می‌دهد تاب‌آوری شهری به‌عنوان یک ضرورت مدیریتی، در ابعاد مختلف مورد توجه قرار گرفته است؛ از استقرار دبیرخانه کشوری و معرفی مدل تاب‌آوری همدان تا سازماندهی محلات، آموزش شهروندان، پایش مخاطرات طبیعی، توسعه سامانه‌های هشدار و حضور عملیاتی در حوادث.
در واقع، آنچه امروز در قالب آموزش رسانه‌ها، تقویت آمادگی محلات و ارائه خدمات به شهروندان آسیب‌دیده دنبال می‌شود، ادامه مسیری است که پیش از شرایط کنونی آغاز شده و با توجه به نیازهای جدید جامعه، ابعاد گسترده‌تری یافته است.
تاب‌آوری شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که شهر در برابر مخاطرات آمادگی داشته باشد، خدمات ضروری آن استمرار یابد، شهروندان از توان و آگاهی لازم برخوردار باشند و مجموعه مدیریت شهری بتواند با هماهنگی و سرعت عمل، شرایط را مدیریت کند. شهرداری همدان با تداوم برنامه‌های پیشگیرانه، آموزشی و عملیاتی در این حوزه، تلاش دارد این ظرفیت را در شهر تقویت کند.